Photo of researchers carrying out fieldwork along a rocky coastline

Newidiadau i fywyd morol - Arolwg o falwod

Tynnwch luniau o wahanol rywogaethau ar hyd yr arfordir a dewch yn un o ddinasyddion-wyddonwyr Ecostructure

A oes unrhyw newidiadau’n digwydd i fywyd morol ar hyd eich arfordir chi?
Dewch i gymryd rhan yn ein harolwg o falwod ar lannau’r môr

Rhywogaethau dŵr cynnes yn symud i gyfeiriad y gogledd

Wrth i hinsawdd y Ddaear newid, mae moroedd cynhesach a gaeafau mwynach yn golygu bod rhywogaethau, nad oeddent i’w gweld ond yn rhannau deheuol a gorllewinol Prydain ac Iwerddon yn flaenorol, yn gallu goroesi ymhellach i gyfeiriad y gogledd a’r dwyrain. Ar lannau creigiog mae amryw rywogaethau gwymon, malwod, brennig, cregyn llong ac anemonïau môr i’w gweld mewn mannau lle na chawsant eu cofnodi erioed o’r blaen. Mae’n bwysig monitro’r newidiadau hyn, oherwydd mae gwaith o’r fath yn ein helpu i ddeall yr effaith y mae’r newid yn yr hinsawdd yn ei chael ar ein bywyd gwyllt arfordirol a’n hecosystemau.

Ydych chi wedi gweld cragen foch, top môr porffor neu dop môr danheddog ar arfordir Cymru neu Iwerddon? Os do, HOFFEM WYBOD MWY!

Cerrig camu

Mae amddiffynfeydd arfordirol megis morgloddiau a rhagfuriau creigiog yn amddiffyn trefi, ffyrdd a rheilffyrdd arfordirol rhag llifogydd a stormydd. Fel rheol mae’r strwythurau hyn wedi’u gwneud o graig neu goncrid fel eu bod yn gallu bod yn gartref i fywyd gwyllt glannau creigiog mewn mannau lle mae’r lan naturiol yn dywodlyd neu’n fwdlyd. Drwy adeiladu’r amddiffynfeydd hyn, mae’n bosibl ein bod yn anfwriadol wedi helpu rhywogaethau deheuol i symud i gyfeiriad y gogledd, drwy ddarparu cerrig camu ar draws ardaloedd o dywod neu fwd. Mae’n debyg y bydd yr angen am amddiffynfeydd arfordirol yn cynyddu wrth i’r newid yn yr hinsawdd olygu bod lefel y môr yn codi a bod stormydd yn digwydd yn amlach. Mae’n bwysig deall effeithiau’r strwythurau hyn ar ein bywyd gwyllt a’n hecosystemau.

Arolwg o falwod ar lannau’r môr

Rydym wrthi’n casglu gwybodaeth am effeithiau’r newid yn yr hinsawdd ac amddiffynfeydd arfordirol ar dair o rywogaethau malwod glannau creigiog. Mae’n hawdd darganfod ac adnabod pob un o’r rhywogaethau dan sylw. Dyma nhw:

Y top môr danheddog Phorcus lineatus
Mae’n rhywogaeth ddeheuol sy’n symud i gyfeiriad y gogledd ym Mhrydain ac Iwerddon. Mae’n hawdd ei hadnabod oherwydd ei hagorfa gron, ei dant nodweddiadol, ei marciau igam-ogam a’i hochr isaf perlog.

Y top môr porffor Steromphala umbilicalis
Mae gan y rhywogaeth hon agorfa gron hefyd, ond mae’n hawdd ei hadnabod oherwydd ei streipiau porffor a’r twll nodweddiadol (bogail) sydd yn ei hochr isaf.

Y gragen foch Nucella lapillus
Mae’n falwoden reibus sy’n hoff iawn o gregyn llong. Mae’n amhosibl camgymryd ei siâp pigfain, ac mae gan agorfa ei chragen bibell nodweddiadol a chrib ddanheddog. Mae lliw cregyn y gragen foch yn amrywio’n fawr. Er bod y rhan fwyaf o gregyn moch yn wyn mae rhai ohonynt yn frown, yn oren, yn felyn neu’n borffor ac mae gan rai ohonynt batrymau lliw rhesog. Edrychwch i weld faint o wahanol liwiau a phatrymau y gallwch chi ddod o hyd iddynt! At hynny, gallwch chwilio am amwisgoedd wyau cregyn moch. Maent yn debyg i glystyrau o ronynnau reis melyn ac maent i’w gweld fel rheol mewn holltau llaith.

Mae pob un o’r tair rhywogaeth i’w gweld ar greigiau yn y parth rhynglanwol, sef y rhan o’r lan sydd o’r golwg dan y môr pan fydd y llanw’n uchel ond sydd yn y golwg pan fydd y llanw’n isel.

Lawrlwytho yma: Arolwg o falwod ar lannau’r môr

Pa fath o wybodaeth yr ydym yn chwilio amdani?

Mae arnom angen dinasyddion-wyddonwyr yng Nghymru ac Iwerddon sy'n barod i archwilio eu glannau creigiog a'u hamddiffynfeydd arfordirol lleol a chofnodi unrhyw gregyn moch, topiau môr danheddog a thopiau môr porffor, ble bynnag y maent yn eu gweld. Os byddwch yn defnyddio ffôn symudol, bydd gwefan Arsyllfa Ecostructure yn nodi lleoliad eich cofnodion ac yn eich galluogi i lwytho lluniau, fel bod modd i'n harbenigwyr gadarnhau eich bod wedi adnabod y rhywogaeth yn gywir.

Sut mae cymryd rhan yn yr arolwg o falwod

  1. Chwiliwch am ardal greigiog o lan môr yn y parth rhynglanwol (y rhan sydd islaw lefel y dŵr pan fydd y llanw'n uchel). Gall fod yn ardal greigiog naturiol neu artiffisial. Mae gennym ddiddordeb arbennig mewn strwythurau artiffisial o graig neu goncrid sydd wedi'u hamgylchynu gan dywod neu fwd.
  2. Chwiliwch am falwod ar wyneb y creigiau, mewn rhigolau ac ar ymylon pyllau trai. Cofiwch ystyried eich diogelwch eich hun bob amser a gofyn am ganiatâd cyn mynd ar unrhyw eiddo preifat.
  3. Cofnodwch nifer y topiau môr danheddog, y topiau môr porffor, y cregyn moch a'r clystyrau o wyau cregyn moch a welwch, a llwythwch y wybodaeth i wefan Arsyllfa Ecostructure.
  4. Llwythwch luniau (un o bob rhywogaeth) er mwyn i'n harbenigwyr gadarnhau eich bod wedi adnabod y rhywogaeth yn gywir.
  5. Cofnodwch faint o amser a dreuliwyd yn chwilio, a nifer y bobl a fu wrthi'n chwilio.
  6. Cofnodwch y math o gynefin lle gwelwyd pob rhywogaeth.
Illustration of crabs, mussels and starfish on the beach

Gweld Rhywogaethau

Achosion o weld y top môr danheddog, y top môr porffor a'r gragen foch

Illustration of a paper map and magnifying glass

Nodi ble

A welsoch chi'r rhywogaethau ar lan greigiog naturiol, wal gerrig, rhagfur, strwythur concrid neu strwythur pren?

Dechreuwch gyfrannu eich gwybodaeth i’r map yn awr!